نظرسنجی
زردبند

مقالات » سنبل الطیب: آرامبخش اعصاب

سنبل الطیب از گیاهان دارویی شناخته شده در طب باستان و مدرن است. خواص ریشه این گیاه توسط بقراط، دیوسکوریدس، ابوعلی سینا و سایر حکمای بزرگ به تفصیل بر شمـرده شـده اسـت. ریـشـه سنبل الطیب در طب سنتی ایران که به آن "علف گربه" نیز اطلاق می شود به عنوان آرامبخش اعصاب، خواب آور، ضد تشنج، درمان افسردگی و همچنین برای کمک به هضم بهتر غذا و ضد دل پیچه مورد استفاده قرار می گیرد. در طب هندی (آیورودا) نیز سنبل الطیب در بهبود نارسایی های سیستم های عصبی، گوارشی و تنفسی به عنوان محرک، ضد اسپاسم، خواب آور و هضم کننده استفاده می شود.
انتخاب نام علف گربه برای این گیاه به این دلیل است که گربه ها را به خود جذب کرده و به نوعی آنها را مست می نماید. این خاصیت به دلیل وجود "آکتینیدین" (Actinidine) در این گیاه است که به "فرومون های" بدن گربه شباهت دارد.

برخی معتقدند ریشه لغت "والریان" که در نام علمی این گیاه به چشم می خورد، از لغت لاتینی "Valere" (به معنی قدرتمند بودن) اخذ شده و حاکی از خواص دارویی آن برای سلامتی و قدرت انسان است و برخی دیگر آنرا منسوب به لغت لاتینی "Valeria" می دانند که نام استانی در امپراطوری روم باستان بوده و امروزه معادل سرزمین مجارستان است و گفته می شود این گیاه در آن منطقه به وفور می روید.
تفاوت سنبل الطیب اروپایی و آسیایی
گیاه سنبل الطیب دارای گونه های متفاوتی است و مهمترین گونه های دارویی آن یکی "سنبل الطیب دارویی" (Valeriana officinalis) است که منشاء آن مناطق معتدل اروپا و شمال آسیا بوده و در خاکهای سبک مناطق مرطوب می روید، ریشه آن خاکستری مایل به زرد است و سطح کشت آن امروزه در اروپا به بیش از 400 هکتار می رسد (محصول سالیانه معادل 1200 تن) و دیگری "سنبل الطیب هندی" (Valeriana wallichii) است که منشاء آن نواحی معتدل هیمالیا تا ارتفاعات 3000 متری است و در ارتفاعات کشور ما نیز یافت می شود. ریشه این گونه سنبل الطیب، قهوه ای مایل به سیاه است و در عطاری های کشور نیز به وفور یافت می شود. 

با وجود اینکه ریشه هر دو گونه این گیاه عمدتاً برای بیماریهای عصبی تجویز می گردد، "سنبل الطیب دارویی" حاوی "اسید والرنیک" است در حالیکه "سنبل الطیب هندی" فاقد این ماده می باشد. "والپوتریات ها" که ترکیبات ناپایداری هستند در ریشه هر دو گونه سنبل الطیب وجود دارند و طی فرآیند آب کافت (هیدرولیز) بوی تند و نامطبوعی ایجاد می کنند که مشخصه گیاه سنبل الطیب است .

در کشور ما در حال حاضر هر دو نوع سنبل الطیب به وفور یافت می شوند. نوع هندی آن که از طریق واردات و یا جمع آوری از مراتع به بازار عرضه می گردد و نوع دارویی آن که اصطلاحاً به "والریان" شناخته می شود، برای اولین بار در سال 1374 توسط زنده یاد استاد امیدبیگی در کشور کشت گردید و هم اکنون در سطح وسیعی توسط شرکتهای تولید کننده گیاهان دارویی کشت می گردد.
خواص سنبل الطیب
ریشه و ریزوم این گیاه در تمامی دارونامه های معتبر به عنوان دارو بر شمرده شده است. مواد موثره این گیاه دارویی ارزشمند در صنایع داروسازی موارد مصرف فراوانی دارد. این مواد بر روی سیستم عصبی مرکزی (CNS) تأثیر داشته، آرامبخش و ضد تشنج است. علاوه بر آن در درمان افسردگی نیز استفاده می شود. اسانس این گیاه نیز ضد دل پیچه بوده و به هضم بهتر غذا کمک می کند.

عملکرد صحیح سیستم عصبی مرکزی به وسیله گیرنده هایی در مغز موسوم به "رسپتور های گابا" تنظیم می شود. بر اساس مطالعات آزمایشگاهی مشخص گردیده که سنبل الطیب می تواند اتصالات این گیرنده ها را ضعیف و سست نماید. در بدن انسان نیز عصاره گیاه سنبل الطیب با مهار آنزیم های کاتالیز کننده گابا، موجب افزایش غلظت گابا و در نتیجه باعث کاهش تحریک پذیری نورون های عصبی و نهایتاً عامل آرامبخشی و کاهش اضطراب می شود. همچنین اسید والرنیک موجود در" سنبل الطیب دارویی" باعث بهبود بی نظمی خواب، جلوگیری از بیدار شدن مکرر در طول خواب و در نهایت سبب بهبود کیفیت خواب می گردد. به همین دلیل سازمان جهانی بهداشت (WHO) مصرف سنبل الطیب را برای کاهش اضطراب موثر می داند.

از آنجا که انسان شهرنشین امروزی از هر طریقی به دنبال کاهش تنش های روزمره است، لذا سنبل الطیب با کاهش تحریک پذیری سیستم عصبی، می تواند در پیشگیری از بروز تنش های عصبی، بی خوابی با منشاء اضطراب و افکار منفی، اختلالات قلبی مثل تپش قلب و دردهای گذری قفسه سینه که منشاء عصبی دارند، بسیار مؤثر باشد.
سایر خواص سنبل الطیب
از دیگر خواص سنبل الطیب، تنظیم اختلالات یائسگی و عادت ماهیانه است. از اینرو در دوران بارداری و شیردهی بهتر است از آن پرهیز گردد.

همچنین سنبل الطیب ضد هیجان است و سکسکه مداوم را از بین می برد و سر دردهای ناشی از مصرف سیگار را آرام می کند. برای درمان افرادی که دارای فشار خون بالا با منشاء عصبی هستند، سنبل الطیب می تواند با کاهش تنش های عصبی بسیار موثر واقع گردد.

استفاده از عصاره سنبل الطیب جایگزینی مناسب برای داروهای از نوع "benzodiazepine" (که متأسفانه اعتیاد آور و دارای عوارض می باشند) محسوب می شود و هر چند اثر بخشی این گیاه به زمان کافی نیاز دارد ولی تأثیر آن در درمان بی خوابی، فشارهای عصبی، تنیدگی (استرس)، کولیک روده و گرفتگی عضلانی (cramps) انکار ناپذیر است.

سنبل الطیب در کشور آمریکا به عنوان مکمل غذایی شناخته شده است و مصرف آن بصورت "فروش آزاد" ( یا OTC) مورد تأیید است و نیازی به تأیید سازمان غذا و دارو (FDA) ندارد. در اروپا نیز داروهای اعصاب متعددی در کشورهایی چون سوییس، فرانسه، آلمان و اتریش از این گیاه تولید می شوند و مورد استقبال وسیع مردم قرار دارند.

در کشور ما هم خوشبختانه امروزه فرآورده های متعددی از این گیاه دارویی ارزشمند تولید می گردد و در دسترس عموم مردم قرار دارد.
نویسنده: صدیقه تنها - وحید گرجی
کلمات کلیدی: سنبل الطیب - گیاهان دارویی