نظرسنجی
زردبند

مقالات » گیاه دارویی گزنه

گزنه گیاهی علفی، چند ساله، متعلق به تیره گزنه و با نام علمیUrtica dioica است. برگها دندانه دار بوده و به صورت متقابل روی ساقه قرار گرفته اند. برگها و ساقه پوشیده از کرکهای زبر و گزنده هستند . این کرکها در انتهای خود دارای نوک تیز از جنس سیلیس هستند که موجب می شود در پوست حیواناتی که به آن نزدیک شوند فرو رفته و مانند شیشه و یا سر آمپول شکسته شود و محتویات خود را که شامل هیستامین ، اسید فورمیک، استیل کولین و سروتونین است وارد پوست کند و همین امر موجب سوزش و خارش، حساسیت و سرخی پوست میگردد. (البته با بزاق دهان و یا سرکه قابل رفع است) و شاید به همین دلیل آن را گزنه نامیده اند .
خواص گزنه
در اغلب کشورها از زمان های دور ، گزنه به عنوان یک گیاه دارویی مورد توجه مردم بوده است.
دیوسکوریدوس و جالینوس به خواص درمانی گزنه توجه خاصی داشته اند و از آن به عنوان مدر و ملین یاد کرده اند و آن را برای مداوای زخمهای عفونی، غده های بدخیم و بیماریهای مربوط به دستگاه تنفسی موثر می دانستند. همچنین از دیرباز گزنه برای تحریک رشد مو مورد استفاده قرار می گرفته است.

نیکولا کولپپر (N. Culpeper) پزشک معروف انگلیسی قرن هفدهم نیز آن را برای درمان بیماری های عروق و دستگاه تنفسی موثر می دانست.

سرخ پوستان آمریکا نیز از آن برای تسکین دردهای روماتیسمی استفاده می کردند. در مراکش گزنه را عمدتاً برای کاهش فشار خون (به دلیل خاصیت مدر بودن آن) استفاده می نمایند، در حالی که در طب آیورودا (طب سنتی هند) گزنه با ترکیب گیاهان دیگر برای درمان خونریزی رحم، خونریزی بینی و همچنین اگزما بکار می رود.
گزنه در صنایع داروسازی امروز
امروزه نیز در اکثر منابع علمی معتبر از برگها، پیکر رویشی و ریشه گزنه به عنوان دارو یاد شده و خواص درمانی آن مورد تأیید قرار گرفته است.

از پیکر رویشی گزنه برای درمان آرتروز، دردهای روماتیسمی و دردهای مرتبط با سیاتیک استفاده می شود و حتی یکی از درمانهای رایج برای آرتریت و روماتیسم در طب سنتی ، ضربه زدن با شاخه های گزنه به محل درد می باشد. قرار دادن برگهای گزنه به مدت 30 ثانیه روی محل درد باعث افزایش گردش خون و نهایتاً التیام آرتریت می گردد.

با توجه به خاصیت مدر بودن این گیاه، عصاره پیکر رویشی آن برای فعال کردن کلیه، مثانه و مجاری ادرار به خصوص هنگام التهاب و نیز برای دفع و پیشگیری از سنگ کلیه استفاده می شود. علاوه بر آن با دفع اسید اوریک از بدن، از این عصاره برای کمک به درمان نقرس و آرتریت نیز استفاده می گردد.

مصرف گزنه موجب افزایش ترشح اسید اوریک، یون های هیدروژن و رسوبات ازتی می گردد. مدر بودن این گیاه با افزایش ترشح رسوبات (اسیدی مثل اسید اوریک و یا ازتی) مرتبط است. از اینرو افراد، با مصرف عصاره گزنه ابتدا متوجه افزایش ادرار بویژه در هفته های آغازین می گردند. در این دوره معمولاً ادرار از رنگ تیره تا متمایل به نارنجی برخوردار می شود که نشان از دفع سموم بدن و تمیز شدن خون است. از طرف دیگر گزنه مقوی کلیه است و بدین ترتیب از تکرر ادرار بویژه نزد بانوان جلوگیری می نماید و با مصرف این عصاره معمولاً شب ادراری ناشی از تکرر ادرار رفع می گردد.

گزنه یک گیاه دارویی مدر می باشد که بر خلاف ریشه جعفری فاقد عوارضی چون تحریک رحم است. این گیاه ارزشمند با افزایش اسیدیته ادرار و تحریک ترشح اسید اوریک، نهایتاً موجب درمان نقرس، اگزما (بویژه اگزمای کودکان و اگزمای با منشأ عصبی)، سنگ کلیه و بسیاری از بیماریهای پوستی می گردد.

علاوه بر اینکه گزنه سرشار از مواد معدنی از جمله آهن می باشد، موجب جذب بهتر این ماده معدنی نیز می گردد و افزون بر آن به تشکیل بیشتر هموگلوبین در گلبولهای قرمز خون کمک می کند. از اینرو اندام هوایی آن، داروی تقویتی مناسبی برای مبتلایان به کم خونی است . همچنین وجود مقدار زیاد ویتامین "ث" در این گیاه، جذب صحیح و مناسب آهن موجود در آنرا توسط بدن تضمین می کند. مصرف گزنه موجب تنظیم متابولیسم بدن و کاهش آثار سوء ناشی از تنش (استرس) می گردد. به همین دلیل است که گفته می شود گزنه باعث تقویت قوای جسمی و بازگرداندن نشاط و شوق به زندگی می گردد. از دیگر خواص پیکر رویشی این گیاه خاصیت قابض بودن آن است که باعث بند آمدن خونریزی (که خود یکی از عوامل کم خونی است) میگردد.

از اوایل دهه 80 میلادی ریشه گزنه برای درمان ورم خوش خیم پروستات، تکرر ادرار و شب ادراری مورد استفاده قرار گرفته و از آن داروهای متعددی ساخته شده است، هر چند استفاده از آن در برخی موارد باعث کاهش میل جنسی می گردد.

مصارف گزنه در بهداشت مو و پوست
عصاره برگهای گزنه از ریزش مو جلوگیری کرده و رشد موهای جدید را تحریک می کند. از این رو عصاره گزنه در فرمولاسیون بسیاری از شامپو های گیاهی بکار می رود.
از آنجائیکه برگهای گزنه منبع غنی کلروفیل محسوب می شوند، از رنگدانه های طبیعی آنها برای استفاده در صنایع آرایشی، بهداشتی، غذایی و نوشابه سازی استخراج می گردد.
همچنین خواص ارزشمند این گیاه برای محافظت پوست موجب گردیده که عصاره آنرا در فرمولاسیون داروهای ضد آکنه، اگزما و حتی پسوریازیس استفاده نمایند.
خیسانده ریشه گزنه در الکل طبی (60 گرم ریشه گزنه در یک لیتر الکل طبی) به صورت لوسیون نه تنها در رشد موی سر موثر است بلکه مانع ریزش مو شده و شوره سر را نیز از بین می برد. برای این منظور کافی است َمخلوط ریشه گیاه در الکل طبی را به مدت 15 روز در مجاورت تابش مستقیم خورشید قرار دهید و در موقع مصرف یک لیوان از آن را همراه با یک لیوان آب مخلوط نمایید. محلول بدست آمده را می توانید به عنوان لوسیون تقویت مو، به دفعات روی سر ماساژ دهید.
همچنین استفاده از جوشانده برگ گزنه (1 قاشق برگ خشک گزنه در یک لیوان آب جوش) بصورت ماساژ روی سر بعد از استحمام موجب براق تر شدن مو گردیده و علاوه بر آن موجب دفع شوره سر نیز می شود. توجه نمایید ماساژ جوشانده برگ گزنه ممکن است موجب تیره تر شدن موهای شما گردد.
مصارف غذایی گزنه
در بسیاری از کشورهای اروپایی (مانند فرانسه) استفاده از برگهای پخته گزنه در سوپ و برخی از سالادها مرسوم میباشد (اسید فورمیک گزنه با پخته شدن از بین می رود). در کشور ما نیز از دیرباز آش گزنه به عنوان غذایی مقوی شناخته شده است، چرا که این گیاه سرشار از مواد معدنی و مغذی بوده و علاوه بر آن دارای ماده ای به نام "سکرتین" است که باعث فعال شدن غدد ترشحی هاضمه در معده، روده، کبد، لوزالمعده و کیسه صفرا می گردد.
نویسنده: صدیقه تنها - وحید گرجی
کلمات کلیدی: گزنه