نظرسنجی
زردبند

مقالات » گیاه دارویی ختمی: مرهم سرفه و آسم

ختمی (با نام علمی Althaea rosea) گیاهی مدیترانه ای است که منشاء آن خاور میانه گزارش شده است. گفته می شود این گیاه ابتدا در قرون وسطی و در پی جنگهای صلیبی به اروپا وارد شد و سپس پیشروی امپراطوری عثمانی در شرق اروپا طی قرون 15 و 16 میلادی، موجب انتشار بیشتر آن در اروپا شد. این گیاه در ایران بصورت وحشی می روید. خواص ختمی نیز مانند گیاه ختمی دارویی (Althaea officinalis) که بومی اروپاست، از دیرباز شناخته شده و به عنوان گیاه دارویی مورد استفاده قرار می گرفته است.

نام علمی "Althaea" به لغت یونانی "آلتو" به معنای ترمیم کردن و شفا دادن منسوب است.

مصریان باستان از این گیاه استفاده می کردند و تئوفراستوس (حکیم و گیاه شناس یونانی قرن سوم قبل از میلاد) آنرا برای درمان سرفه تجویز می کرده است. در کشور ما نیز این گیاه از قدیم در طب سنتی استفاده می شده است.
استفاده های گوناگون ختمی
از آنجائیکه این گیاه به راحتی "هیبرید" می شود، گلهای آن رنگهای متفاوتی پیدا می کند و نمی توان از قبل رنگ گلها را حدس زد. به دلیل همین تنوع رنگها، این گیاه امروزه در بسیاری از باغها و پارکهای کشورهای مختلف به عنوان گیاه زینتی کشت می گردد. ضمناً همین تنوع رنگ در گلهای این گیاه ارزشمند باعث گردیده تا از آن در تولید رنگهای قابل مصرف در صنایع غذایی، نوشیدنی و شیرینی ها استفاده گردد. گل ختمی شهد آور بوده و بسیار مورد علاقه زنبور عسل می باشد.

در کشور فرانسه از زمانهای قدیم ریشه پوست گرفته و خشک شده ختمی را به کودکانی که در شرف دندان در آوردن هستند، می دهند.
استفاده های دارویی ختمی
ریشه، برگ و گل ختمی حاوی مواد موثره بوده و از اینرو دارای خواص دارویی می باشند. ریشه ختمی حاوی مقادیر زیادی موسیلاژ (تا 20%) می باشد، ولی گل و برگ آن حاوی مقادیر کمتری موسیلاژ است (گل تا 6% و برگ تا 10%). علاوه بر موسیلاژ ترکیبات دیگری نیز مانند فلاونوئیدها و نشاسته در اندامهای این گیاه موجود می باشد.
موسیلاژ چیست
موسیلاژها گروهی از ترکیبات گیاهی هستند که مملو از پلی ساکارید (Polysaccharides) می باشند. موسیلاژها در تماس با آب کم و بیش حل می شوند و ماده ای لزج، مانند ژلاتین تولید کرده و حجیم می شوند. موسیلاژها دارای خاصیت ضد التهاب، مرطوب کنندگی، نرم کنندگی، چسبندگی و بادکننده هستند. مصرف آنها همچنین موجب تسهیل در خروج فضولات روده می گردد. به همین دلیل عصاره ختمی، مانند عصاره اسفرزه و تخم کتان و برخی دیگر از گیاهان حاوی موسیلاژ ملین می باشد.

موسیلاژ موجود در ختمی سوزش غشاء مخاطی را تسکین و التهاب را کاهش می دهد. از اینرو عصاره ختمی برای تسکین سرفه و آسم و درمان التهاب معده، التهاب روده کوچک و روده بزرگ، دیوریتکولیت و رکتیت توصیه می گردد. به علاوه استفاده از عصاره این گیاه برای بهبود عفونت مثانه نیز مفید است.

ویژگی های برجسته این گیاه دارویی آنرا در زمره گیاهان منتخب سازمان جهانی بهداشت (WHO) قرار داده و سازمان مذکور این گیاه را برای مداوای انواع التهاب ها و همچنین به عنوان ضد سرفه و خلط آور توصیه می نماید.
استفاده ختمی در صنایع بهداشتی
خاصیت نرم کنندگی و مرطوب کنندگی موسیلاژها و فلاونوئیدهای موجود در ختمی موجب گردیده تا عصاره این گیاه در صنایع بهداشتی برای تولید شامپو (برای براق کردن مو)، کرم، ماسک و لوسیون پوست و صابون بکار رود. فرآورده های بهداشتی حاوی این عصاره، پوست اندازی را تسریع کرده و باعث طراوت و شادابی پوست به ویژه برای پوستهای خشک می گردند.
تهیه دمنوش ختمی
برای تهیه دم کرده ختمی، حدود 20 گرم مخلوط برگ و گل خشک ختمی را ترجیحاً به همراه همین مقدار ریشه در یک لیتر آب جوش قرار دهید و بگذارید تا سرد شود. سپس آنرا صاف کرده و در صورت تمایل با عسل شیرین کنید. دم کرده ختمی برای تسکین سرفه و آسم (بویژه برای کودکان) و نیز ناراحتی های نای و نایژه و التهاب های دستگاه گوارش بسیار موثر است و علاوه بر آن موجب افزایش اشتها نیز می گردد.

قرار دادن برگ و گل ختمی (و یا دستمال آغشته به دم کرده آن) روی کورک و یا محل دمل باعث نرم شدن پوست و در نهایت خروج چرک گردیده و همچنین برای رفع سوزش و خارش محل گزیدگی حشرات نیز مفید است.

امروزه این گیاه، به منظور استفاده صنعتی، در سطح وسیعی در کشور کشت گردیده و محصولات حاصل از آن با کیفیت مطلوب در داروخانه ها عرضه می گردند. علاوه بر آن واریته خاصی از این گیاه معروف به ختمی سیاه با نام علمی Althaea rosea var. nigra ، توسط شادروان مرحوم استاد امیدبیگی برای اولین بار در کشور کشت گردید. رنگ سیاه گلهای این واریته سرشار از آنتوسیانین است که برای تقویت قلب و عروق بکار می رود. این واریته از ختمی در حال حاضر در دست تکثیر بوده و در آینده نزدیک فرآورده های حاصل از آن به بازار عرضه خواهد شد.
نویسنده: صدیقه تنها - وحید گرجی
کلمات کلیدی: ختمی - گیاهان دارویی