نظرسنجی
زردبند

مقالات » زنجبیل: ضد تهوع، ضد التهاب، ضد سرطان

زنجبیل با نام علمی Zingiber officinale از دیرباز مورد توجه اقوام مختلف قرار داشته است. محققین معتقدند که نام آن ریشه سانسکریتی دارد و از کلمه "Singavera " به معنی «چوب به شکل شاخ» می باشد و حاکی از شاخی شکل بودن ریزوم های این گیاه است.

منشاء این گیاه جنوب هند و آسیا (چین) گزارش شده است و حدود 6000 سال است که در این مناطق به عنوان گیاه ادویه ای و دارویی استفاده می گردد. قسمت مورد استفاده آن ساقه زیرزمینی متورم شده موسوم به «ریزوم» است.
تاریخچه گیاه زنجبیل
زنجبیل از جمله اولین گیاهان ادویه ای است که به اروپا راه یافته است و گفته می شود این گیاه برای اولین بار توسط بازرگانان ایرانی یکصد سال پیش از میلاد مسیح (ع) به اروپا رسیده است.

در ایران باستان این گیاه با نام «ژنگویر» شناخته شده بود و در طب «آیورودا» هند آن را برای تسکین دردهای مربوط به دستگاه گوارش به ویژه تهوع و سرگیجه و بیماری مسافرت و نیز تقویت قوای جنسی مصرف می نمایند.

در اروپا «دیوسکوریدس» طبیب و گیاه شناس یونانی قرن اول میلادی، به خواص این گیاه اشاره داشته است و آن را برای سوء هاضمه، دفع گازهای روده، اسـپاسـم معده، سـرمـاخوردگی، گلودرد، سردرد و همچنین به عنوان اشتها آور تجویز می کرد.

این گیاه در فرانسه و آلمان از قرن نهم و در انگلستان از قرن دهم میلادی، کاملا شناخته شد. اسپانیایی ها آن را به قاره آمریکا برده و در مکزیک کشت کردند به طوری که از اواسط قرن شانزدهم این ادویه ارزشمند را از مستعمرات آمریکایی خود به اروپا وارد می کردند. این اولین بار بود که ادویه ای با منشا شرقی در مناطق آمریکایی با موفقیت تولید می شد. امروزه این گیاه در اغلب مناطق گرمسیری کشت می گردد ولی کیفیت «ریزوم ها» متناسب با اقلیم و روش های کشت متفاوت است.

کشت زنجبیل مانند زردچوبه از طریق تکثیر ریزوم صورت می پذیرد. این بدان دلیل است که این گیاهان از دیرباز اهلی گشته (به طوری که امروزه حتی نیاکان زنجبیل اهلی شده نامشخص است) و به دلیل تکثیر مکرر توسط انسان این گیاهان استعداد تکثیر جنسی خود را (به مثابه سایر گیاهان) از دست داده اند. لذا زنجبیل های موجود در عصر ما حاصل کشت چند رقم خاص از این گیاه از آغاز دوره کشاورزی بشر (حدود 10 هزار سال پیش) تا به امروز می باشد. از این رو این ارقام بسیار مقاوم به انواع بیماری و آفات بوده و به همین دلیل تولیدات زنجبیل معمولا بدون استفاده از سموم شیمیایی انجام می پذیرد.

هر چند هند و چین تولید کنندگان اصلی این گیاه هستند به طوری که بیش از 50% تولید جهانی این گیاه که سالیانه به بیش از یک میلیون تن بالغ می گردد در این دو کشور انجام می پذیرد، ولی زنجبیل در بسیاری از کشورهای آفریقایی، اقیانوسیه و آمریکایی نیز کشت می گردد.
استفاده از زنجبیل در انواع غذاها و نوشابه ها
زنجبیل در صنایع غذایی به عنوان چاشنی و طعم دهنده استفاده می گردد. طعم داغ و شبه آتشین زنجبیل مربوط به ترکیبات موثر آن (از جمله ماده ای به نام Shogoal) است که با خشک شدن گیاه نسبت این ترکیبات افزایش یافته و در نتیجه طعم آن واضح تر می گردد.

ریزوم های جوان زنجبیل، آبدار و حاوی طعمی ملایم هستند در حالی که ریزوم های پیر خشک تر و دارای طعمی تند می باشند. زنجبیل در بسیاری از غذاهای ژاپنی، هندی، چینی، تایلندی و کره ای به کار می رود. در اروپا نیز استفاده از این ادویه در انواع شیرینی ها و بیسکویت ها (به خصوص در مجارستان) بسیار رایج است و پودر خشک شده آن برای طعم دار کردن نان از دیرباز استفاده می شده است.

زنجبیل در آفریقای شرقی (به خصوص تانزانیا و کنیا) برای معطر کردن چای و در آفریقای غربی (نیجریه و سیرالئون) به منظور خواص تقویت قوای جنسی در انواع نوشیدنی استفاده می گردد. در کانادا نیز یکی از معروف ترین نوشابه های گازدار با طعم زنجبیل عرضه می گردد.
خواص زنجبیل
آنتی اکسیدان

ترکیبات موجود در زنجبیل دارای خواص "آنتی اکسیدانی" هستند و بدین ترتیب سلول های بدن را از رادیکال های آزاد که عامل بسیاری از بیماری های قلبی- عروقی و برخی سرطان ها و حتی باعث پیری می گردند، محفوظ می دارند.

برخی از این ترکیبات نه تنها مقاوم به دما بوده بلکه در هنگام پخت و پز آزاد می گردند و از این رو گفته می شود که خواص "آنتی اکسیدانی" زنجبیل پخته بیشتر از خام است.


در بین 1000 ترکیب غذایی آنالیز شده، خواص "آنتی اکسیدانی" زنجبیل در رده سوم قرار دارد و به همراه زردچوبه، نعنا، سیر، گشنیز و کلم بروکلی دارای بیشترین خواص "آنتی اکسیدانی" در بین سبزیجات تازه می باشد.

استفاده همزمان زنجبیل، سیر و پیاز باعث تشدید و هم افزایی خواص آنها گشته و تاثیرات آنها را دو چندان می نماید (البته در صورت مصرف داروهای رقیق کننده خون باید با احتیاط مصرف شود.)


ضد التهاب

خواص «آنتی اکسیدانی» و «ضد التهابی» زنجبیل کاملا شناخته شده اند و متاثر از موادی چون «جینجرول» موجود در این گیاه است. همچنین خاصیت ضد سرطانی آن به صورت "in vitro" نیز به اثبات رسیده است. در فرآیند خشک شدن زنجبیل، «جینجرول» به «شوگوآل» تبدیل می گردد. تحقیقات اخیر خواص «شوگوآل» را در پیشگیری از بیـماری آلزایـمـر به اثبات رسـانده اسـت. اســتفاده از زنجـبیل در کاهـش دردهای مفصـلی، تاندون و دردهای اسـتخوانی – عضلانی (معروف به آرتریت) بسیار موثر است.


ضد تهوع و دل به هم خوردگی

تحقیقات نشان داده است که استفاده روزانه 0/5 تا 1/5 گرم پودر خشک زنجبیل در روز می تواند برای درمان تهوع و دل به هم خوردگی ناشی از بارداری موثر باشد. لازم به ذکر است زنان چینی نیز در طول دوران بارداری خود برای مقابله با حالت تهوع صبحگاهی به طور مستمر از این گیاه مصرف می نمایند و از طرف دیگر سازمان بهداشت جهانی WHO و انجمن پزشکان خانواده آمریکا Association of American Family Physicians آن را برای خانم های باردار تجویز می نمایند. همچنین تحقیقات دیگری استفاده روزانه 1 گرم پودر خشک زنجبیل را در درمان تهوع بعد از عمل و یا ناشی از شیمی درمانی اثبات کرده است.

استفاده از زنجبیل در درمان بیماری مسافرت نیز بسیار شناخته شده است به طوری که دریانوردان چینی از دیرباز از زنجبیل برای مقابله با این بیماری استفاده می کردند.


کمک به هضم غذا

تأثیر زنجبیل مانند بسیاری از ادویه های دیگر در تسهیل هضم غذا و تقویت دستگاه گوارش از طریق افزایش ترشح بزاق دهان و نیز افزایش ترشح آنزیم های مجرای گوارشی و همچنین ترشح صفرا، امروزه در اغلب کشورها کاملاً شناخته شده است، به ویژه در کشورهایی چون هند که استفاده از انواع ادویه در تغذیه روزمره از جایگاه خاصی برخوردار است. از آنجائیکه زنجبیل و سیر هر دو خاصیت چربی سوز دارند، مصرف همزمان آنها با غذا باعث کنترل وزن و کاهش چربی می گردد. مصرف زنجبیل باعث ترشح آنزیم های گوارشی شده و موجب افزایش سـوخت و ساز و بهـبود متابولیسـم بـدن می شود. همچنین زنجبیل موجب تقویت حرکات حلقوی ماهیچه های دستگاه گوارش می شود و به این ترتیب شرایط بهتری را برای هضم و جذب مواد غذایی به وجود می آورد.


تقویت قوای جنسی

مواد موثر زنجبیل سبب افزایش تعداد و فعالیت اسپرم ها شده و به این ترتیب زنجبیل یکی از ترکیبات اصلی اغلب داروهای گیاهی تقویت قوای جنسی است. ابوعلی سینا نیز به این خاصیت زنجبیل اشاره نموده است.


سایر خواص

خواص زنجبیل در کاهش قند، کلسترول و تری گلیسیرید خون و همچنین اسیدهای چرب بر روی موش های آزمایشگاهی به اثبات رسیده است و این تاثیرات بر روی انسان در حال حاضر توسط محققین فرانسوی در حال بررسی است.


علاوه بر آن استفاده از زنجبیل برای مقابله با دردهایی با منشاء التهابی (دردهای قاعدگی، عضلانی و مفصلی)، کاهش دردهای گوارشی ناشی از سوء هاضمه و نفخ و نیز کاهش دردهای میگرنی در کشورهای آسیای جنوب شرقی بسیار رایج است.

دم کرده زنجبیل تازه برای تسکین علائم سرماخوردگی (به ویژه همراه با لیمو و عسل) و همچنین آنفولانزا بسیار مفید است، چرا که در بدن تولید گرما کرده و به این وسیله تعرق را بالا می برد. حتی غرغره دم کرده آن باعث تسکین گلو درد می گردد.

افشره زنجبیل
استفاده از افشره زنجبیل (به میزان 15 تا 20 قطره) به همراه روغن زیتون جهت ماساژ روی محل درد موجب تسکین دردهای ناشی از کشیدگی عضو آسیب دیده می شود.

استفاده خوراکی از افشره زنجبیل موجب تقویت قوای جنسی، کاهش علائم تهوع و دل به هم خوردگی و همچنین تسکین علائم بیماری مسافرت می گردد.
از طرف دیگر استفاده خوراکی از افشره زنجبیل باعث کاهش کلسترول خون نیز می گردد. لذا گنجاندن آن در برنامه غذایی موجب تعدیل و کنترل چربی گشته و از جذب چربی های اضافی درون اندام ها و بافت ها نیز پیشگیری می نماید.
نویسنده: صدیقه تنها - وحید گرجی
کلمات کلیدی: زنجبیل - گیاهان ادویه ای