نظرسنجی
زردبند

مقالات » گیاه دارویی کتان حامی قلب و عروق

کتان یا بزرک از گیاهان دارویی و صنعتی شناخته شده ای است که از زمان های بسیار دور مورد توجه بشر بوده است. در کشور گرجستان در غارهایی که متعلق به دوران ما قبل تاریخ بوده است کتان های خشک شده ای کشف شده که به 30 هزار سال قبل از میلاد مسیح تعلق داشته اند. همچنین در کشور سوئیس دانه های خشک کتان مربوط به 10 هزار سال قبل از میلاد مسیح کشف شده است. این گیاه که در کتاب مقدس تورات نیز به آن اشاره شده است الیاف محکمی دارد و از سالها قبل از میلاد مسیح کشت می شده است. جوامع اولیه بشری از ساقه های بزرک پوشاک تهیه می کردند و بعدها از آن برای تهیه نخ، طناب، تور ماهیگیری و همچنین بادبان استفاده می کردند. در اسطوره های توتنی (نژاد قدیم آلمانی) الهه "هولدا" این گیاه را به انسان معرفی کرد و هنر تابیدن نخ و پارچه بافی را به او آموخت. پارچه های کتانی اجساد مومیایی شده مصری از چنان ظرافت بی نظیری برخوردارند که حتی تکنولوژی امروزی نیز قادر به تولید آن نیست.
تولید کتان در حال حاضر
گیاه کتان امروزی، در اثر کشت مکرر توسط بشر اصلاح گردیده و با کتان وحشی اولیه تفاوتهای بسیاری یافته است. گونه ای که امروزه به وفور در سرتاسر دنیا تولید می گردد معروف به "اوزیتاتیسیموم" (Usitatissimum) و به معنای "مفید ترین" است که گویای ارزش فراوان این گیاه برای بشر و استفاده های گوناگون از آن می باشد.
قابل ذکر است که تولید جهانی این گیاه در سال 2002 به بیش از 600 هزار تن بالغ گردیده (هرچند در حال حاضر به تدریج رو به کاهش است) و کشورهای کانادا، چین، هند و آمریکا بزرگترین تولید کنندگان آن محسوب می شوند.
خواص دارویی کتان
در اکثر دارونامه های معتبر از کتان به عنوان یک گیاه دارویی یاد شده و خواص درمانی آن مورد توجه قرار گرفته است. دانه های پودر شده و همچنین روغن حاصل از دانه های کتان کاربردهای دارویی و بهداشتی متعددی دارند.
خواص روغن کتان
روغن کتان که از دانه های این گیاه (در اثر فشار بدون حرارت) حاصل می گردد، بیش از 70% حاوی اسیدهای چرب غیر اشباع می باشد و اسید آلفا لینولنیک که از دسته اسیدهای چرب امگا 3 است، بیش از 50% این روغن را تشکیل می دهد، تا جایی که روغن کتان را به عنوان غنی ترین منبع گیاهی امگا 3 معرفی می کنند. همچنین اسید لینولئیک نیز بین 15 تا 20 درصد این روغن را تشکیل می دهد. در حقیقت نام این دو اسید (لینولنیک و لینولئیک) از لغت "لین" (lin) که در زبان فرانسوی به معنای کتان است اخذ شده است.

از آنجائیکه فعالیت سوخت و ساز بدن انسان قادر به تولید این اسیدها نمی باشد لذا مصرف این اسیدهای چرب برای سلامت انسان ضروری است چرا که نقش آنها در عملکرد سیستم قلب و عروق، مغز و اعصاب، هورمون ها و التیام التهاب مفاصل بسیار زیاد است. پس مصرف روزانه امگا 3 (و همچنین امگا 6) برای بهبود عملکرد بدن انسان ضروری است.

در بین اسیدهای چرب امگا 3، نقش اسید آلفا لینولنیک بسیار حائز اهمیت است چرا که بدن قادر است سایر اسیدهای چرب امگا 3 را بر مبنای آن تولید نماید. بر همین اساس سازمان جهانی بهداشت (WHO) توصیه می نماید روزانه بین 0/8 تا 1/1 گرم اسید آلفا لینولنیک برای حفظ سلامت مصرف گردد که برای تأمین آن کافی است روزی 2 گرم روغن کتان (معادل یک قاشق چای خوری) میل گردد. البته لازم به توجه است که هر چند دانه کتان براحتی قابل نگهداری است و کمتر در معرض فاسد شدن است ولی روغن کتان به دلیل داشتن مقادیر زیادی از اسیدهای چرب غیر اشباع، در معرض نور و اکسیژن هوا به سرعت فاسد می شود. از اینرو باید آنرا سریعاً مصرف نمود و آنرا در ظرف تیره و ترجیحاً در یخچال نگهداری کرد. از آنجائیکه روغن های حاوی امگا 3 براحتی فاسد می شوند لذا کارخانه های روغن سازی بیشتر اقدام به تولید روغن هایی می نمایند که از ماندگاری بالاتری برخوردار بوده و از این رو بیشتر روغن هایی که بطور روزمره مورد مصرف انسان است، حاوی امگا 6 می باشند. از طرف دیگر مصرف انبوه فرآورده های کشاورزی مانند سبزیجات سبز، گوشت های دامی، تخم مرغ و غیره نیز به میزان مصرف اسیدهای چرب امگا 6 در غذاهای روزمره انسان افزون می نماید. بطوریکه طبق برآورد های انجام شده، امروزه نسبت مصرف اسیدهای امگا 3 به امگا 6 در تغذیه روزمره از 1 به 10 تا 1 به 30 رسیده است. در حالیکه نسبت مطلوب آن 1 به 1 تا 1 به 4 است. چرا که رقابت بین این دو گروه از ترکیبات در متابولیسم بدن باعث می شود که با افزایش امگا 6، بدن قادر نباشد از منابع امگا 3 به خوبی بهره جسته و این عدم تعادل منجر به بروز بسیاری از بیماری های قلبی و عروقی و همچنین بروز التهاب ها و آلرژی ها و حتی افزایش احتمال بروز بیماری قند گردد. با توجه به مطالعات مذکور، اهمیت مصرف روزانه روغن کتان (حداقل به میزان 1 قاشق چای خوری) برای حفظ سلامتی قلب و عروق و نیز کاهش کلسترول بد خون (LDL) مشخص می گردد.
خواص دانه کتان
دانه کتان حاوی لیگنان های خاصی (موسوم به SDG) است. این لیگنان ها دارای ساختاری مشابه هورمون های جنسی هستند و از اینرو می توانند به گیرنده های استروژن متصل گردند و به همین دلیل به آنها اصطلاحاً استروژن های گیاهی (Phytoestrogene) می گویند. از طرف دیگر ساختار فنولی آنها به آنها ویژگی آنتی اکسیدان و خاصیت ضد سرطان می دهند. از اینرو مصرف روزانه یـک قـاشـق غـذاخـوری دانه کتان پودر شده برای پیشگیری از سرطان، بویژه سرطان سینه و پروستات و نیز پیشگیری از عوارض دوران یائسگی بویژه پوکی استخوان و همچنین ناراحتی های پیش از قاعدگی نظیر درد سینه بسیار مفید است.

از طرف دیگر فیبرهای موجود در دانه کتان نقش بسیار موثری در درمان یبوست های مزمن، ناراحتی های دستگاه گوارش بویژه سندرم روده تحریک پذیر، التهاب روده (بویژه التهاب هایی که در اثر استفاده بی رویه داروهای مسهل پدید می آید) و گاستریت دارد.
مصرف دانه کتان
برای مصرف دانه کتان لازم است یک قاشق غذاخوری از آنرا قبل از مصرف له کرده و یا ترجیحاً آسیاب کنید و در یک لیوان آب یا شیر ولرم بریزید و پس از گذشت 5 تا 10 دقیقه آنرا بیاشامید.

دانه کتان به دلیل داشتن موسیلاژ فرآوان، نرم کننده بسیار خوبی است و علاوه بر رفع یبوست برای درمان برونشیت (التهاب نایژه ها) و پلورزی (جمع شدن مایع در پرده جنب پیرامون ریه) موثر است.
دمنوش دانه کتان
دانه کتان را همچنین میتوان بصورت دم کرده استفاده نمود. در طب سنتی آنرا برای بهبود بیماری هایی نظیر زخم معده، ورم روده، یبوست، ورم مثانه ، سنگ کلیه، سرفه، مرض قند و دردهای پیش از قاعدگی تجویز می نمایند.
استفاده از کتان در فرآورده های پوستی و بهداشتی
با توجه به خواص بی نظیر این گیاه دارویی، استفاده از آن در درمان بیماریهای پوستی و فرآورده های بهداشت پوست بسیار رایج است.

روغن کتان برای درمان سوختگی پوست، پسوریازیس، اگزما و معالجه تورم پوستی استفاده می گردد. همچنین در کرم ها و فرآورده های بهداشتی بویژه کرمهای مرطوب کننده پوست از آن استفاده می شود.

از دانه های پودر شده کتان خمیری تهیه می شود که از آن برای معالجه آبسه ها و بعضی ناراحتی های پوستی استفاده می شود.

افزودن جوشانده دانه کتان در آب وان حمام و دراز کشیدن در آن موجب کاهش خارش های پوستی می گردد. دانه های کتان دارای خاصیت تسکین درد بوده، خارش و التهاب های پوستی را از بین می برند.

البته استفاده از این گیاه ارزشمند به مصارف مذکور محدود نمی شود بلکه با توجه به اهمیت روز افزون مصرف امگا 3 ، بسیاری از مرغداری ها و دامداری ها با افزودن دانه کتان به جیره غذایی دام و طیور اقدام به تولید تخم مرغ و شیر با میزان بالای امگا 3 می نمایند.

امروزه اهمیت مصرف روزانه کتان به حدی است که در کشورهای پیشرفته آمریکایی و اروپایی، دانه کتان به عنوان یک فرآورده "نوتراسوتیک" (Nutraceutic) یا "غذا – دارو" محسوب می گردد و آنرا در بسته بندی های خاص در فروشگاههای عرضه فرآورده های طبیعی عرضه می نمایند.
نویسنده: صدیقه تنها - وحید گرجی
کلمات کلیدی: کتان - گیاهان دارویی