نظرسنجی
زردبند

مقالات » زعفران: ضد افسردگی، نشاط آور و ضد سرطان

زعفران با نام علمی "Crocus sativus" گیاهی علفی، چند ساله، نیمه گرمسیری و کم توقع است و در مناطقی که دارای زمستان های ملایم و تابستان های گرم و خشک باشد به خوبی می روید. این گیاه متعلق به تیره زنبق می باشد. این گیاه دارای گلهای زیبای بنفش رنگ و کلاله ای قیفی شکل به رنگ عنابی است. طول هر رشته کلاله بوقی شکل دو تا سه سانتی متر است که پس از خشک شدن، زعفران تجاری را تشکیل می دهد.

نام "کروکوس" احتمالاً از کلمه "کریکوس" گرفته شده که نام منطقه ای در سیلیسیا واقع در شرق مدیترانه می باشد و نشان می دهد زعفران از زمانهای دور در آن منطقه کشت می شده است. بسیاری ایران را منشاء زعفران می دانند. بیش از سه هزار سال است که زعفران در بسیاری از نقاط فلات مرکزی ایران کشت می گردد. در اثر کشتهای پی در پی در طول هزاران سال، گلهای زعفران تدریجاً استعداد تولید بذور مولد را از دست داده و این گیاه برای تولید مثل خود به انسان محتاج گردیده است.

زعفران از ارزشمندترین محصولات زراعی و یکی از گرانترین ادویه های جهان است که با جاذبه های سه گانه رنگ، رایحه و طعم، هر روز ذائقه های بیشتری را در بین اقوام و ملل مختلف به خود جلب نماید.
تولید زعفران
سطح زیر کشت زعفران در ایران در حال حاضر بیش از 35000 هکتار است. بر اساس آمارهای سازمان خواربار و کشاورزی "فائو" میزان تولید زعفران در جهان سالیانه حدود 210 تن است که ایران با تولید سالیانه 184 تن، حدود 81 درصد زعفران تولیدی جهان را به خود اختصاص داده است و اسپانیا با 12 درصد تولید جهانی پس از ایران در رتبه دوم تولید زعفران قرار دارد. با این همه ایران پس از اسپانیا دومین صادر کننده زعفران درجهان می باشد. از آنجائیکه این گیاه رنگی و گران بها در خاک کویر نیز به عمل می آید، به طلای سرخ یا طلای کویر شهرت یافته است.

کلاله زعفران ماده غذایی با ارزشی است که به مقدار کم از گیاه زعفران بدست می آید در واقع از هر 100 تا 200 هزار گل، حدود 5 کیلوگرم کلاله تازه زعفران بدست می آید که بعد از خشک شدن وزن تقریبی آن به یک کیلوگرم می رسد. تولید یک کیلوگرم زعفران حاصل حدود 400 ساعت کار فشرده می باشد.

زعفران دارای رنگ، عطر و طعم خاصی است. هر یک از این خصوصیات مربوط به یک دسته از مواد شیمیایی به شرح زیر است:

الف: رنگ زعفران: تعدادی از رنگدانه های "کاروتنوئیدی" اعم از محلول در آب و محلول در چربی در زعفران شناسایی شده است که در این بین "آلفاکروسین" عامل اصلی رنگ سرخ آن محسوب می گردد.

ب: طعم زعفران: طعم کلاله زعفران مربوط به "گلیکوزید" بی رنگی به نام "پیکروکروسین" است. تجزیه این "گلیکوزید" منجر به تولید "آگلیکون" فرّاری (aglycone) به نام "سافرانال" می شود.

ج: عطر زعفران: عطر و بوی زعفران مربوط به "سافرانال" بوده که خود از روغن های فرّار (اسانس) است. اسانس زعفران بی رنگ بوده و شامل ترکیبهای ترپنی است.

زعفران دارای بویی قوی و طعمی تلخ است و استفاده از آن به عنوان یکی از رایج ترین ادویه های شناخته شده از دیرباز در اغلب کشورها مرسوم بوده است.
زعفران نه تنها به مواد غذایی عطر و رنگ مخصوص می دهد بلکه دارای خواص دارویی ارزشمندی نیز می باشد؛ به همین جهت از زعفران در صنایع غذایی (مانند سوسیس سازی)، شیرینی پزی (مانند تهیه پودرهای کیک)، داروسازی (مانند داروهای ضد افسردگی)، نساجی (مانند رنگ کردن پارچه های ابریشمی) و در تولید انواع نوشابه به عنوان طعم دهنده طبیعی استفاده می شود.

در زمانهای قدیم، منابع خطی مقدس و ذی قیمت را با محلول زعفران می نوشتند.
زعفران در طب سنتی
گستردگی خواص زعفران به عنوان داروی گیاهی مثال زدنی است. از کلاله زعفران در بسیاری از منابع به عنوان یک ماده دارویی با خواص متعدد نام برده شده است. زعفران از نظر طب قدیم ایران گرم و خشک است.

مهمترین خاصیت زعفران که از دیرباز مورد توجه بوده، درمان افسردگی است. علاوه بر آن مصرف زعفران باعث هضم غذا و رفع باد شکم می شود، اثر مسکن درد دارد و برای نقرس مفید است؛ قاعده آور و خون ساز بوده و گردش خون را آسان می سازد. مصرف زعفران خونریزی های بعد از زایمان را از بین می برد، کبد را تصفیه و قوی می سازد؛ سرفه را التیام داده و برای درمان مخملک بسیار مفید است. همچنین در درمان برونشیت و آسم موثر است. این ماده معطر، فرح بخش و شادی آفرین است و به عنوان محرک اشتها و معالجه کننده دل درد مورد استفاده قرار می گیرد. زعفران موجب کاهش چربی و کلسترول خون می گردد، پیشگیری کننده سرطان و بیماریهای قلبی، تقویت کننده حافظه و کاهش دهنده فشارخون است. از زعفران در درمان بیماریهای پوستی، بیماریهای چشم، عفونت ادراری، پیش انداختن قاعدگی و به عنوان مسکن بویژه در مداوای دردهای لثه استفاده می گردد. زعفران همچنین در درمان هیپوکسی (کم اکسیژنی)، آسیت (آب آوردگی شکم) و آبله نیز موثر بوده و از دیرباز در ایران و مصر باستان به عنوان تقویت کننده قوه باء مصرف می شده است. بنابر تحقیقات، استفاده از زعفران به علت وجود ویتامین ریبوفلاوین و مواد معدنی آن برای درمان فشار خون، کاهش کلسترول، درمان کم خونی ناشی از کمبود آهن در دختران، پیشگیری از بروز بیماریهای قلبی، تصلب شرائین وکمک به حفظ سلامت قلب بسیار مفید است.
زعفران گیاه ضد افسردگی
مصرف زعفران در پیشگیری و درمان افسردگی بسیار موثر است و این در حالی است که در طب سنتی نیز زعفران دارای خواص فرح بخشی و خنده آوری می باشد. بر طبق نتایج تحقیقات انجام شده، استفاده از زعفران در غذا و یا مصرف روزانه عصاره آن برای تمدد اعصاب مفید می باشد. زعفران افزایش دهنده تمرکز حواس است و در پیشگیری از آلزایمر و پارکینسون موثر است.
زعفران عامل پیشگیری از کاهش دید در سالخوردگی
از آنجائیکه "zeaxanthine" که از کاروتنوئیدهای موجود در زعفران است، به طور طبیعی در شبکیه چشم انسان نیز وجود دارد، مصرف زعفران در تنظیم کارکرد سلولهای بینایی موثر است و این سلولها را در مقابل آسیبها محافظت کرده و با احیای سلولهای آسیب دیده، از پیشرفت بیماریهای چشم جلوگیری می کند. بر اساس تحقیقات مراکز دانشگاهی در ایتالیا مصرف زعفران در درمان اختلالات لکه زرد شبکیه که در سنین سالخوردگی ایجاد می شود موثر بوده، از پیشرفت بیماریهای ژنتیک چشم جلوگیری می کند.
خواص ضد سرطانی زعفران
بر اساس نتایج برخی تحقیقات علمی اخیر، خواص ضد سرطانی (به ویژه سرطان خون) و ضد موتاژنی زعفران که به کاروتنوئیدهای موجود در آن نسبت داده می شود، به اثبات رسیده است. زعفران به عنوان یک داروی ضد تومور و جمع کننده رادیکالهای آزاد عمل می کند. بر اساس تحقیقات پزشکی ثابت شده است که مواد آنتی اکسیدان موجود در زعفران دارای خواص ضد سرطانی بوده و استفاده از زعفران، از توالی ژنهای سرطان زا جلوگیری می کند و در ترمیم مولکول های "دی ان ای" آسیب دیده تأثیر به سزایی دارد.
زعفران و اثر آن در تسهیل زایمان
مصرف زعفران موجب افزایش مقدار هورمون پروستاگلاندین در رحم گردیده، اثر تحریکی مستقیم روی عضلات صاف رحم دارد و در نتیجه احتمال سقط جنین را در سه ماه اول بارداری که دوران تشکیل اندام هاست افزایش می دهد. اما تحقیقات نشان داده است که مصرف متعادل آن پس از سه ماه اول بارداری می تواند مفید باشد. چرا که با شروع شدن درد زایمان و با دریافت پیام گیرنده های عصبی درد، هورمون پروستاگلاندین که در هنگام وضع حمل باعث انقباض ماهیچه های دیواره رحم می شود تولید و اثر تحریکی مستقیم روی عضلات صاف رحم می گذارد. بدین ترتیب زعفران با افزایش ترشح این هورمون و تاثیر آن بر روی نسوج رحم، موجب سهولت در زایمان می گردد.
افشره زعفران
افشره زعفران هم اکنون برای اولین بار در کشورمان با همکاری علمی محققین فرانسوی تولید و در اختیار هم میهنان عزیز قرار گرفته است. این افشره حاوی مواد موثر این گیاه دارویی که به حق اعجاز طبیعت است، به میزان استاندارهای علمی می باشد.
نویسنده: صدیقه تنها - وحید گرجی
کلمات کلیدی: زعفران - گیاهی علفی