نظرسنجی
زردبند

مقالات » اطلاعاتی در خصوص گیاهان دارویی - قابل توجه پزشکان و داروسازان

امروزه گیاه دارویی به گیاهی گفته می شود که دارای ویژگی خاصی برای سلامتی انسان و یا حتی حیوان باشد و در فارماکوپه اروپایی به گیاهی اطلاق می شود که حداقل قسمتی از آن دارای خواص دارویی باشد. کمتر دیده می شود که تمامی قسمت های یک گیاه دارای خاصیت دارویی باشد (مانند سرخارگل یا "اکیناسه پورپورئا" که از ریشه تا پیکر رویشی و گل آن سرتاسر دارویی است)، بلکه غالباً یک یا چند قسمت از گیاهان دارویی دارای خواص دارویی می باشند: مثلاً ریزوم (مانند زنجبیل)، پیاز (مانند سیر)، ریشه (مانند انجدان رومی)، پیکر رویشی (مانند گزنه)، ساقه (مانند دم اسب)، پوست ساقه (مانند دارچین)، غنچه (مانند گل محمدی)، برگ (مانند گالگا و مریم گلی)، سرشاخه گلدار (مانند گل راعی)، گل (مانند بابونه)، گلبرگ (مانند شقایق)، کلاله گل (مانند زعفران)، میوه (مانند رازیانه)، دانه (مانند کتان)، پوشش دانه (مانند اسفرزه) و صمغ گیاه (مانند مغل).

همچنین ممکن است قسمت های مختلف از یک گیاه دارویی دارای کاربردهای مختلفی باشد، مثل برگ درخت نمدار که ملین است در حالی که گل های آن آرامش بخش است. معمولاً گیاه دارویی ممکن است به همان قسمت دارویی مورد استفاده از گیاه نیز اطلاق شود.

ممکن است گیاهان دارویی علاوه بر خواص دارویی، دارای مصارف غذایی و طعم دهنده بوده و یا مورد استفاده در نوشابه های سلامت زا نیز قرار گیرند.

شاید در گذشته های بسیار دور انسان نیز مانند بسیاری از حیوانات براساس شناخت فطری و غریضی از محیط اطراف، به خواص مواد طبیعی و گیاهان دارویی پی برده و تدریجاً این شناخت اولیه جای خود را به شناخت تجربی سپرده باشد.

به هر حال از دوران باستان تا قرون وسطی براساس "نظریه تشابه" اعتقاد بر این بود که موارد مشابه می توانند عامل علاج مشابه خود باشند. از این رو مثلاً مصرف مغز گردو را به دلیل تشابه ظاهری آن به مغز، برای مغز انسان مفید می دانستند (البته در طب امروز نیز سروتونین Serotonine موجود در مغز گردو برای عملکرد مغز ضروری تشخیص داده می شود). با اتکا به این تشابهات، مصارف گیاهان دارویی برای سلامتی هر یک از اعضای بدن انسان تعریف گردید تا نهایتاً با به دست آمدن نتایج تجربی علم گیاه درمانی از پایه های علمی قوی تری بهره گرفت.
گیاه درمانی: درمان با استفاده از داروهای گیاهی
امروزه استفاده از گیاه برای درمان بیماری ها با دو روش صورت می پذیرد:

• استخراج صنعتی مــواد مؤثره خالص طبیعی (مثل مـورفین جهت تولید مسکن، وینبلاستین برای داروهــای ضد سرطان و یا آرتمیزینین برای درمان مالاریا).

• تولید عصاره تام (خالص نشده) و یا به صورت طبیعی برای درمان بیماری های ساده. و این میدان فعالیت گیاه درمانی است که به آن طب نرم یا طب مکمل نیز گفته می شود و در حال حاضر مورد استقبال خاصی در جهان قرار گرفته است.

بعد از حصول نتیجه مثبت از آزمایشات بالینی و برآورد صحیح از عوارض احتمالی، داروهای گیاهی با اخذ مجوزهای قانونی به بازار راه یافته و به این ترتیب به عنوان یکی از روش های مطمئن درمــان بسیاری از بیماری های ساده شناخته شده اند.

در کشور ما نیز همگام با این حرکت جهانی، از سال 1384 مقررات صدور مجوز برای تولید و عرضه داروهای گیاهی با سهولت بیشتری همراه بوده و پروانه های صادره از وزارت بهداشت این اطمینان را به مصـرف کننده می دهد که کنترل های کافی در کیفیت و صحت این فرآورده ها به کار رفته است. این داروها معمولاً بدون نیاز به نسخه پزشک قابل فروش می باشند و این بدان معناست که استفاده از آن ها در چارچوب دستور مصرف، فاقد عوارض جانبی خواهد بود.
استفاده از گیاهان دارویی: از گذشته تا به امروز
استفاده از گیاهان دارویی در چین به بیش از 5000 سال قبل از میلاد مسیح بر می گردد. در بین النهرین و مصر نیز نوشته های روی پاپیروس گواه استفاده از گیاهان دارویی است. بقراط حکیم خواص گیاهان دارویی را به دقت بررسی کرده و از آن ها برای درمان بیماری ها بهره می برد. دیسکوریدوس به بررسی خواص بیش از 500 گیاه و نحـوه استفاده از آن ها پرداخت و کتاب او (De Materia Medica) تا قرن هجدهم در اروپا تدریس می شد. همین طور می توان به آثار مربوط به جالینوس که به عنوان پایه گذار علم داروسازی شناخته شده است اشاره نمود. در شرق نیز دانشمندانی چون ابن سینا و رازی به توسعه این علم بسیار کمک نمودند.

نهایتاً کشف قاره امریکا و غنای گیاهی آن قاره تأثیر به سزایی در تغذیه (سیب زمینی، ذرت، گوجه فرنگی) و درمان گیاهی (سرخارگل، "کینکیناس"، "ایپکا" و سایر گیاهان دارویی مربوط به امریکا) داشته است.

بعد از پیشرفت های مربوط به علم گیاه شناسی (لینه و سایرین) نوبت به انتشار دارونامه ها در قرن نوزدهم رسید. بعد از آن سلطه شیمیست ها آغاز شد تا به تخلیص مولکول های طبیعی بپردازند (مورفین 1817، کدئین 1832، اسید سالیسیلیک، کوکائین، کلشیسین و غیره در نیمه دوم قرن نوزدهم).

پیشرفت علم فیزیولوژی و داروشناسی، موجب گردید تا مکانیزم اثر این ترکیبات طبیعی مشخص شود. سپس در طی چند دهه داروسازان اقدام به تولید این مولکول ها به روش مصنوعی (سنتتیک) نمودند.

امروزه با بازگشت به طبیعت و توجه به مواهب آن، بار دیگر استفاده از ترکیبات طبیعی به مولکول های مصنوعی رجحان یافت، چرا که عوارض ناخواسته این مصنوعات، بیش از انتظار زیان آور بود.

امروزه تحقیقات وسیع در زمینه استفاده از گیاهان دارویی در آداب و رسوم نزد اقوام مختلف، توسعه تحقیقات بر روی قارچ ها (که منشا تولید آنتی بیوتیک ها هستند) جلبک ها و موجودات زنده بیشمار در دریاها، همراه با بهره برداری از تکنولوژی های مدرن باعث گشایش افق های جدید در تولید داروهای با منشا طبیعی گردیده و تولید داروهای جدید را بشارت می دهد.

به موازات آن، شناخت بهتر از مکانیزم اثر گیاهان دارویی سنتی موجب گردیده تا مواد مؤثره هر یک بهتر شناسایی شده و این موضوع باعث شد تا تولید گیاه با انتخاب رقم مناسب و کنترل کیفی فرآورده های مربوطه، با توجه به مواد مؤثره مورد نظر، به نحو مناسبی انجام پذیرد و نهایتاً با ارتقا کیفی گیاهان، اثربخشی آن ها افزایش یابد. نهایتاً امروزه جایگاه گیاهان دارویی در نتیجه ارزیابی بالینی در درمان بیماری ها و عوارض محدود آن ها، به طور چشمگیری نزد پزشکان ارتقا یافته است.
مواد اصلی دارای فعالیت بالقوه بیولوژیکی
گیاهان با استفاده از انرژی تابشی خورشید، به همراه دی اکسید کربن موجود در جو (که از طریق برگ ها جذب می کنند)، آب و عناصر غیر ارگانیک خاک (که از طریــق ریشه جذب می نمایند) عمــل فتوسنتز را انجــام می دهند و به این ترتیب کربن موجود در دی اکسید کربن جو را با اتم های هیدروژن موجود در مولکول آب ترکیب می نمایند. اولین فرآورده تولید شده از طریق فتوسنتز "کربوهیدرات ها" هستند (همان قندها). با استفاده از این قندها متابولیت های اولیه، که لازمه بقای گیاه است، ساخته می شوند: گلوسیـدهای پیچیده (پلی مرهایی مانند سلولز، نشاسته و یا پکتین ها)، اسیدهای آمینه (پایه پروتئین ها)، اسیدهای چرب (پایه لیپیدها) و غیره. همچنین براساس همین قندها (ose) تعداد بیشماری از مواد دیگری شکل می گیرند که به متابولیت های ثانویه معروف هستند و نقش آن ها در گیاهان هنوز کاملاً شناخته شده نیست (شاید گیاهان در طول میلیون ها سال حیات خود روی کره زمین، برای حفظ بقا در مقابل انـواع تنش های محیطی اقـدام به تولید این متابولیت ها کرده اند).

بسیاری از این متابولیت های ثانویه حاوی اثرات درمانی قابل ملاحظه ای می باشند، که یا به منظور تولید دارو از گیـاه استخراج می گردند (مانند دیگوکسین از گل انگشتانه، مورفین از خشخاش و غیره) و یا به صورت مستقیم مصرف می گردند که در این حالت از خود گیاه و یا عصاره تام آن (به صورت تنتور، پودر، عصاره، دمنوش و غیره) استفاده می گردد.
متابولیت های اولیه
از متابـولیت های اولیـه معمولاً به عنـوان مـواد افزودنـی در فرمولاسیـون دارویـی استفـاده می گردد (ماننــد پلی ساکاریدها که در تهیه قرص استفاده می شود، یا روغن ها که در امولسیون ها کاربرد دارند). البته بسیاری از این متابولیت های اولیه حاوی خواص درمانی نیز می باشند. مانند موسیلاژ موجود در دانه های اسفرزه و کتان که دارای خاصیت ملین است و یا خواص نرم کنندگی پوست برای مصارف جلدی که در موسیلاژ گیاهانی چون پنیرک و ختمی موجود است و مثال های دیگر.
متابولیت های ثانویه
متابولیت های ثانویه شناخته شده بسیار زیاد هستند، شاید تاکنون چند ده هزار از آن ها به تفصیل مورد بحث و بررسی قرار گرفته اند. معمولاً آن ها را به سه گروه اصلی تقسیم می نمایند: ترکیبات فنلی، ترپن ها و استروئیدها، آلکالوئیدها. ترکیبات ساده دیگری نیز می توان به آن ها اضافه کرد که از تغییرات اسیدهای آمینه، اسیدهای چرب و یا قندهای ساده به دست آمده اند مانند مواد مؤثره گوگردی موجود در سیر و غیره.
الف: ترکیبات فنلی یا پلی فنل ها
معمولاً متخصصان پلی فنل ها را براساس روش بیوسنتز آن ها و ساختارشان طبقه بندی می نمایند. ترکیبات اصلی فنلی گیاهان به شرح ذیل می باشند:

• فنل ها و اسید فنل های ساده، که معمولاً به شدت آنتی اکسیدان (مانند اکلیل کوهی)، ضد التهاب (مانند بید) و محرک ترشح صفرا از کبد (مانند کنگر فرنگی) هستند.

• کومارین ها که به عصاره یونجه گل زرد (ملیلوتوس) خواص ضد اِدِم می دهند. فورانوکومارین ها نیز (که در کرفس و برخی گیاهان دیگر یافت می شوند) از همین دسته می باشند.

• لیگنان ها که در تولید داروهای ضد تومور به کار می روند.

• مشتقات فنیل پروپانیک که موجب خاصیت ضد دل به هم خوردگی زنجبیل یا خواص آرام بخش "کاوا" می باشند.

• فلاونوئیدها و ترکیبات وابسته (مثل آنتوسیان ها) که در داروهای قلب و عروق مصرف می گردند و در گیاهانی چون جینکو نیز موجود می باشند. ایزوفلاونوئیدها نیز در همین طبقه دسته بندی می گردند به ویژه ایزوفلاون ها که به عنوان استروژن های گیاهی شناخته شده اند و از جمله خواص آن ها کاهش گرگرفتگی مربوط به یائسگی گزارش شده است.

• تانون ها، با خواص ضد اسهال که در بسیاری از گیاهان دارویی سنتی یافت می شوند. در این راستا پروآنتوسیانیدین ها را نیز قرار می دهند. همان ترکیبی که به سرخ ولیک خاصیت تأثیر بر روی تپش قلب و انبساط عروق کرونر را می بخشد.

• کینون ها، از جمله نفتوکینون ها که به برگ درخت گردو خاصیت ضد باکتریایی می دهد و به ویژه آنتراکینون ها که ملین های قوی هستند و باید از آن ها با احتیاط و به صورت محدود استفاده شود (سنا، آلوئه و غیره).

• ترپنوفنول ها مانند تتراهیدروکانابینول موجود در شاه دانه و یا هیپرفورین موجود در گل راعی که به عنوان عامل ضد افسردگی گیاه مذکور شناخته می شود.
ب: ترپن ها و استروئیدها
ترپن ها مشتقاتی از ایزوپرن هستند. ترکیبات ترپنی اصلی گیاهان عبارتند از:

مونوترپن ها

این ترکیبات فرار بوده و بیشترین ترکیبات موجود در روغن های فرار (اسانس) را تشکیل می دهند. گونه های متعددی از گیاهان معطر، عطر شاخص خود را مدیون همین ترکیبات اند (مانند ریحان، انیسون، دارچین، آویشن، ورون، مرزنجوش و انجدان رومی). آن ها عامل اصلی خواص متعدد این اسانس ها و گیاهان حاوی آن ها محسوب می شوند: ضد عفونی کننده (سینئول موجود در اکالیپتوس)، ضد اسپاسم (منتول موجود در نعناع) و غیره.

برخی دیگر از این ترکیبات، فرار نمی باشند مانند ایریدوئیدهای موجود در ریشه "هارپاگوفیتوم" که به آن خاصیت ضد التهاب می بخشد.

برخی از آن ها دارای خاصیت حشره کش می باشند مانند پیرترین های موجود در گل حشره کش.

سسکوئیترپن ها

برخی از آن ها فرار بوده و در اسانس ها یافت می شوند. برخی دیگر غیر فرار می باشند مانند آرتمیزینین که یک سسکوئیترپن لاکتونی می باشد و از گیاه عطر مازندران استخراج می گردد و در اغلب داروهای ضد مالاریا به کار می رود.

قابل ذکر است که برخی از روغن های فرار (اسانس ها) حاوی ترکیبات فرار فنلی هستند (مانند اوژنول در میخک و آنتول در انیسون و رازیانه) و غیره.

دی ترپن ها

دی ترپـن هـا در گیاهانی چـون پنج انگشت (که برای درمان قاعدگی های دردناک استفاده می شود) موجـود می باشند. برخی از آن ها می توانند توهم زا باشند (مانند سالوینورین موجود در نوعی گیاه از خانواده مریم گلی در امریکای جنوبی)، برخی دیگر موجب کاهش فشار خون می شوند، برخی حشره کش، آنتی اکسیدان (مانند اکلیل کوهی) و یا سیتوتوکسیک هستند مانند تاکسول (از ترکیبات پاکلیتاکسل که یک داروی ضد سرطان است) موجود در سرخدار که یک آمید دی ترپنی ضد تومور است و در درمان سرطان بسیار کاربرد دارد.

تری ترپن ها

رایج ترین آن ها در گیاهان دارویی ساپونوزیدها هستند (یا همان ساپونین ها که از گلیکوزیدهای ژنین تری ترپنی و یا بعضاً استروئیدی هستند). از این دسته می توان گلیسیریزین های موجود در ریشه شیرین بیان که خاصیت ضد التهابی دارند را نام برد و یا مواد مؤثره موجود در جین سینگ و غیره.

خاصیت کف کنندگی آن ها (ساپو در زبان لاتینی به مفهوم صابون است) باعث شده که از آن ها در تولید شامپوهای گیاهی نیز استفاده گردد (مانند درخت پاناما). البته همه تری ترپن ها الزاماً ساپونوزید نیستند (مانند ترکیبات گیاه Actaea racemosa که بومی امریکای شمالی است).

کاروتنوئیدها

مانند لیکوپن موجود در گوجه فرنگی و یا کپسانتین موجود در فلفل و غیره.

استروئیدها

استروئیدها دارای ساختار نزدیک به تری ترپن ها می باشند. برخی از آن ها مقوی قلب هستند (مانند دیگوکسین در گل انگشتانه)، برخی دیگر استرول های گیاهی (فیتواسترول) هستند که موجب کاهش کلسترول می گردند (مانند سیتوسترول موجود در مارگارین یا در روغن کدو طبی).

برخی از فیتوسترول ها نیز به مثابه ساپونوزیدهای با ماهیت استروئیدی، در صنعت به کار گرفته می شوند و از آن ها استروئیدهای درمانی تولید می گردد (مانند انواع کورتیکوئیدها، داروهای ضد حاملگی، آنابولیک ها و غیره).
ج: آلکالـوئیدها
ویژگی آلکالوئیدها این است که حاوی حداقل یک اتم نیتروژن می باشند. از این رو آن ها در گیاهان به صورت قلیایی و غالباً به صورت املاح دیده می شوند. آن ها معمولاً از متابولیسم اسیدهای آمینه به دست می آیند (به استثنای شبه آلکالوئیدها مانند سولانین و کونی ئین). اتم نیتروژن آلکالوئیدهای حقیقی در یک سیکل قرار دارد. (آمین های نوع دو و سه و حتی نادرتر از آن ها، آمونیوم های نوع چهار). در گیاهان هزاران نوع آلکالوئید وجود دارد و اکثر آن ها حاوی خواص دارویی مشخصی می باشند و تعداد قابل توجهی از آن ها توکسیک هستند (مانند آکونیتین، استریکنین و غیره).

امروزه آلکالوئیدهای متعددی از گیاهان استخراج می گردند و بعد از خالص سازی در درمان بیماری ها به کــار می روند (مانند اتروپین موجود در "بروگمانسیا"، مورفین و کدئین موجود در خشخاش و تریاک، کوئینین موجود در "کوئینکیناس"، وینبلاستین موجود در پروانش و غیره). تعدادی از آن ها نیز برای تولید ترکیبات شیمیایی با خواص متفاوت به کار گرفته می شود (مانند نالورفین، وینورلبین و غیره). همچنین قابل ذکر است که تعدادی از آن ها باعث تولید داروهای سنتتیک جدیدی گردیدند مانند آنتی کولینرژیک ها که براساس مدل آتروپین تولید شده اند و داروهای بیهوشی موضعی که براساس مدل کوکائین تولید گردیده اند و یا داروهای آنتی کولینسترازها و مسکن ها که از مورفین مدل برداری شده اند.

برخی دیگر از آلکالوئیدها به عنوان مواد اولیه برای صنایع داروسازی به کار می روند مانند تبائین خشخاش که در تولید بوپرنورفین و نالترکسون به کار می رود.

معمولاً گیاهان حاوی آلکالوئید به صورت طبیعی و فرآوری نشده استفاده نمی شوند و تعداد آن هایی که در گیاه درمانی به کار می روند و یا مستقیماً به شکل دمنوش گیاهی استفاده می گردند خیلی محدود است (مانند چای، "بولدو" که بومی شیلی است و شقایق).

متخصصین، آلکالوئیـدها را بر مبنای اسید آمینــه ای که براساس آن، گیاه آن هــا را می سازد، دسته بنـدی می نمایند (مانند اورنیتین، لیزین، فنیل آلانین، تیروزین، تریپتوفان و غیره). عامل و مکانیـزم شکل گیری سیکل های حلقوی غیر متجانس، مـوجب دسته بندی گروه هـــای متعدد آلکالوئید با ساختارهـــای مختلف می گردند از جمله:

پیرولیزیدین ها، مانند آلکالوئیدهای هپاتوتوکسیک گیاه "کنسود" و یا کینولیزیدین های سمی بذرهای گیاه "سیتیزوفیلوم".

تروپن ها مانند آتروپین و یا کوکائین برگ کوکا.

پیریدین ها مانند نیکوتین.

ایزوکینولئین ها که تعداد آن ها بسیار زیاد است و از پیچیدگی های کم و بیش زیادی برخوردارند:

انواع بسیار ساده (مانند افدرین، مشابه آمفتامین ها و آدرنالین)، دو حلقه ای (مانند ترکیبات کورار که از برخی گیاهان رونده جنگل های آمازون استخراج می گردند و امروزه در داروهای بیهوشی از مشابه سنتتیک آن ها استفاده می شود)، چند حلقه ای (مانند مورفین و گالانتامین که در درمان آلزایمر استفاده می شود و غیره).

• تروپولون ها مانند کلشیسین که در درمان نقرس به کار می رود.

• ایندول ها که از انواع ساده (معمولاً توهم زا هستند مانند آیاهواسکا و قارچ ها) و پیچیده (می توانند ضد فشار خون و ضد تومور باشند مانند وینبلاستین و وینکریستین) برخوردارند. این نوع آلکالوئیدها در قارچ ها نیز یافت می شوند (ارگوتامین).

• کوئینولئین ها مانند کوئینین که خاصیت ضد مالاریا دارد.

• پورین ها مانند تئوفیلین (که در درمان آسم به کار می رود) و کافئین.

• ایمیدازول ها.

• آلکامین ها که مولکول های ترپنی هستند مانند آکونیتین (از گیاه "آکونیت" که هنوز در طب چینی مصرف می گردد)، سولانین (ماده سمی گیاه تیره سیب زمینیان حاوی آلکالوئید مثل تاتوره) و غیره.
در آخر لازم به ذکر است که استفاده از گیاهان حاوی آلکالوئید می تواند باعث مسمومیت های حاد (گیاهانی چون تاج الملوک، شوکران، سورنجان، تاتوره) و یا طولانی مدت (گیاهانی چون گون، "سنسیو" و "کنسود") به خصوص نزد گیاه خواران و احشام گردد.
د: سایر ترکیبات (مشتقات ساده از متابولیت های اولیه)
در این گروه می توان به موارد ذیل اشاره کرد:

مشتقات متابولیسم قندها مانند اسیدهای ارگانیک چای مکه، اسید آسکوربیک (یا همان ویتامین ث) موجود در میوه نسترن کوهی و پلی الکل ها (یا الکل های قندی) که امروزه عمدتاً به صورت سنتتیک تولید می گردند.

مشتقات مرتبط با لیپیدها مانند پلی استیلنیک های سرخارگل، الکانول ها و سایر ترکیبات عصاره های گیاهانی چون "سرنوئا" و "پرونوس آفریکانا" که در درمان ورم خوش خیم پروستات به کار می روند.

مشتقات متابولیسم اسیدهای آمینه مانند گلوکوزینولات ها (که گلیکوزیدهای گوگردی هستند و در گیاه "سیسیمبریوم" و یا در دیگر ترکیبات گوگردی سیر (با خاصیت ضد فشار خون) یافت می شوند.

متابولیت های گیاهی، علاوه بر نقش درمانی خود، نقش مفید و مؤثری در حفظ سلامت انسان از طریق تغذیه روزمره دارند. مانند نقش فیبرهای غذایی (که عمدتاً از پلی ساکاریدهای غیر قابل هضم تشکیل یافته اند) در کاهش کلسترول خون و پیشگیری از بیماری های قلب و عروق و حتی نقش احتمالی آن ها در پیشگیری از سرطان روده بزرگ و یا اهمیت روغن های گیاهی سرشار از اسیدهای چرب غیر اشباع (مانند روغن ذرت، گردو، سویا، آفتاب گردان و دانه انگور) در تغذیه روزانه.

علاوه بر آن بسیاری از متابولیت ها نقش های متعددی ایفا می نمایند که به شرح چند نمونه می پردازیم:

اغلب پلی فنول ها (اعم از فلاونوئیدها، آنتوسیان ها، رسوراتول (Resveratol) و غیره) دارای خـواص آنتی اکسیدان هستند و از این رو ریز مغذی هـــایی هستند که از بروز بیماری هـــای قلبی و عروقی پیشگیـــری می نمایند.

نقش ترکیبات ترپنی مانند کاروتن ها در پیشگیری از سرطان که در این خصوص تحقیقات وسیعی در مراکز معتبر بین المللی در حال انجام است.

نقش گلوکوزینولات ها (موجود در گل کلم و کلم بروکلی) در کاهش احتمال بروز سرطان (به ویژه سرطان معده، سرطان روده بزرگ و راست روده یا رکتوم).

نقش توکوفرول ها، لیگنان ها و ایزوفلاونوئیدها که در مقالات علمی به تفصیل به آن پرداخته شده است.

موارد یاد شده فوق به خوبی بر این واقعیت اذعان داشته و کلیه پزشکان و متخصصان تغذیه نیز به اجماع بر این باورند که استفاده از سبزیجات، مکمل های گیاهی و میوه های تازه در چارچوب یک رژیم غذایی متعادل به طور روزمره می تواند، عامل مهمی در حفظ سلامتی برای انسان باشد.
نویسنده: ترجمه و اقتباس: وحید گرجی
کلمات کلیدی: